Położenie
Miasto Tłuszcz znajduje się w odległości 34 km na północny wschód od Warszawy. Gmina od 1 stycznia 1999 roku należy do powiatu wołomińskiego, powiatu bezpośrednio graniczącego ze stolicą państwa. Przez gminę przebiegają liczne połączenia kolejowe i drogowe, m.in. z Warszawą, Ostrołęką, Białymstokiem, Legionowem i Pilawą. Gmina Tłuszcz położona jest na Mazowszu, po prawej stronie Wisły, administracyjnie usytuowana w województwie mazowieckim i powiecie wołomińskim. 

Stolica gminy - Tłuszcz, położona jest w odległości 34 km. od Warszawy przy linii kolejowej Warszawa -Petersburg. 

Informacje ogólne

Teren Gminy to część Równiny Wołomińskiej, płaski na ogół nizinny, urozmaicony i upiększony (zwłaszcza w południowej części gminy) występującymi lasami. Występujący drzewostan to głównie sosna i brzoza. W niektórych miejscach zachowały się fragmenty starych drzewostanów naturalnego pochodzenia, tworząc rezerwat przyrody. Najbliżej Tłuszcza rezerwat taki występuje w okolicy Jasienicy i Klembowa tzw. rezerwat ''dębina ". Bogata szata roślinna i urozmaicony teren, stwarza korzystne warunki bytowania dla wielu gatunków ssaków i ptaków. Przez znaczną część gminy przepływa rzeka Cienka z dopływami w II klasie czystości, z jej wód korzysta głównie rolnictwo. 

Ze względu na małe uprzemysłowienie gmina nie należy do obszarów ekologicznego zagrożenia. Pod względem turystycznym odgrywa raczej rolę tranzytu z centralnej Polski do atrakcyjniejszych turystycznie i krajobrazowo terenów Polski północno -wschodniej. Ale są też duże możliwości rozwoju agroturystyki. Współrzędne geograficzne Tłuszcza: 52o26' N i 21o26' E. Wyniesienie 11O m n.p.m. 

Obecnie gmina Tłuszcz zajmuje powierzchnię 10300 ha, z czego 15,6% stanowią lasy. Liczba mieszkańców w gminie wynosi 18 883 osoby, z czego 7 588 osób mieszka w granicach miasta (wg. stanu na dzień 31.12.2008 r.). Na terenie gminy jest 46 miejscowości, zgrupowanych w 28 sołectwach. Gęstość zaludnienia na terenie gminy wynosi 183 osób na km2. 

Na terenie gminy funkcjonuje: - cztery zespoły szkół (szkoła podstawowa i gimnazjum) w Miąsem, Stryjkach, Postoliskach i Mokrej Wsi; - dwa gimnazja w Tłuszczu i Jasiennicy; - trzy szkoły podstawowe w Tłuszczu, Jasiennicy i Kozłach; - dwa przedszkola: samorządowe i prywatne prowadzone przez zakon "Sióstr od Aniołów"; - Zespół Szkół w Tłuszczu (Liceum ogólnokształcące, Liceum profilowane, Technikum mechaniczne, Zasadnicza szkoła zawodowa); - Poradnia Wychowawczo - Zawodowa a ponadto funkcjonuje Centrum Kultury, Biblioteka Publiczna z siedmioma filiami; - Towarzystwo Przyjaciół Ziemi Tłuszczańskiej, które powołało Społeczne Muzeum Ziemi Tłuszczańskiej; - Tłuszczański Klub Sportowy "BÓBR"powołany w 1993 r., w skład którego wchodzą dwie sekcje: piłki nożnej i piłki siatkowej.
24 stycznia 2008 r. Burmistrz Tłuszcza, Jan Krzysztof Białek oraz członkowie Rady Miejskiej Tadeusz Sasin i Stefan Mikiciuk podpisali w imieniu Gminy Tłuszcz porozumienie o partnerstwie i współpracy z miastem Kazan w Turcji. Współpraca miedzy miastami polegać będzie przede wszystkim na wymianie kulturalnej, gospodarczej , oświatowej i społecznej. 


Historia

Początki Tłuszcza sięgają 1477 roku, gdy w lesistej i podmokłej okolicy powstała wieś królewska o nazwie Tłuściec. Wchodziła ona w skład obszernej dzierżawy Chrzęsne, należała zaś do powstałej po 1531 r. parafii Postoliska. Terytorium Tłuszcza weszło w skład powiatu kamieńczykowskiego (Kamieńczyk koło Wyszkowa). Według lustracji z XVI wieku (1565,1580) wieś Tłuściec obejmowała 20 łanów ziemi zagospodarowanej, tj. około 400 ha, a ponadto dwa ogrody. Zamieszkiwało ją wówczas około 250 osób, prawie dziesięciokrotnie więcej niż ówczesny Wołomin. We wsi znajdowały się trzy młyny zbożowe i czwarty, przerabiający miejscową rudę żelaza o niskiej zawartości metalu. Miejscowi kmiecie i ogrodnicy płacili czynsze i daniny w postaci owsa, gęsi, kapłonów i jaj. Ogólny dochód ze wsi wynosił 123 floreny (zwane też „czerwonymi złotymi"), w tym 59 florenów z młynów. Na owe czasy był to znaczący dochód. 

Pomyślność Tłuszcza przerwał „potop" szwedzki (1655-1660), gdy najeźdźcy wypadami z okupowanej Warszawy splądrowali okolice stolicy. Kolejne straty gospodarcze i ludzkie przyniosły przemarsze wojsk szwedzkich i polsko-saskich podczas wojny północnej (1700-1721). Po rozbiorach Polski Tłuszcz znalazł się w granicach zaboru austriackiego, a po wojnie 1809 r. w Księstwie Warszawskim. W 1813 r. przez wieś powracały z Rosji niedobitki armii napoleońskiej, za nimi przyszły zwycięskie wojska feldmarszałka Michaiła Kutuzowa. Po uchwałach kongresu wiedeńskiego 1815 r. Tłuszcz znalazł się w granicach Królestwa Polskiego. 

Według spisu z 1827 r. wieś i folwark Tłuszcz miały łącznie 21 domów i 126 mieszkańców. Wchodziły wtedy w skład powiatu stanisławowskiego. Według mapy Księstwa Warszawskiego z 1810 r. Tłuszcz miał połączenie drogowe z Warszawą przez Klembów, Wołomin, Turów i ówczesną wieś Targówek. Leżał na rozległym terenie rolniczym, otoczonym ze wschodu, południa i zachodu wielkimi lasami. 

Decydujący wpływ na rozwój Tłuszcza wywarła budowa linii kolejowych. W 1862 r. uruchomiona została kolej warszawsko-petersburska. W Tłuszczu powstała stacja kolejowa i warsztaty kolejowe. W 1897 r. przez Tłuszcz przeprowadzono kolejną linię z Pilawy do Ostrołęki. Zaczął się napływ ludności z okolicznych wsi, a także Żydów, którzy ożywili handel i rzemiosło. W 1884 r. Tłuszcz miał już 400 mieszkańców i szkołę początkową. Należał wtedy do gminy Klembów i parafii Postoliska, wchodził w skład powiatu radzymińskiego wydzielonego z części dawnego powiatu stanisławowskiego. Miejscowość miała walory letniskowe, powstało dużo domów letniskowych. W 1906 r. uruchomiono tu hutę szkła, działającą do 1923 r. Wieś przekształciła się w osadę typu miejskiego. 

Na początku XX w. Tłuszcz stał się znaczącym ośrodkiem nielegalnego jeszcze ruchu ludowego, zapoczątkowanego na ziemiach polskich w Galicji. Tutaj w latach 1906-1908 mieściła się redakcja czasopisma „Siewba", radykalnego i lewicowego, broniącego interesów drobnych rolników, popierającego nowoczesne metody gospodarowania na wsi, oświatę rolniczą. „Siewba" zbliżona była ideowo do lewicy niepodległościowej skupionej wokół Józefa Piłsudskiego. 

Inicjatorem założenia czasopisma był rolnik z Chrzęsnego, Jan Kielak (1877-1917). Wokół niego skupiło się grono miejscowych rolników i inteligentów, a także warszawiaków. Byli to Jan Piliński-Adamowicz (1864-1908), ksiądz A. Wysłouch-Szech, Władysław Symonowicz z Miąsego, Maksymilian Malinowski, Jadwiga Dzibińska. W czasie l wojny światowej Kielak wstąpił do założonej przez J. Piłsudskiego Polskiej Organizacji Wojskowej, został prezesem na powiat radzymiński Centralnego Komitetu Narodowego, integrującego stronnictwa niepodległościowe. 

Z położonej koło Tłuszcza Wólki Kozłowskiej pochodził Wacław Sieroszewski (1858-1945), wybitny pisarz, socjalista, uczestnik rewolucji 1905-1907 r., żołnierz Legionów Polskich J. Piłsudskiego, publicysta POW, senator II Rzeczypospolitej. 

Pobliskie Chrzęsne było znaczącym ośrodkiem artystycznym. Tutaj w 1635 r. kasztelan lubelski Stefan Dobrogost Grzybowski wzniósł okazały pałac późnorenesansowy, zachowany do naszych czasów. Po latach, zamieszkał w nim znany malarz, pedagog, ilustrator, kompozytor i krytyk artystyczny Miłosz Kotarbiński (1854-1944), ojciec światowej sławy filozofa i logika Tadeusza (1886-1981) i grafika oraz projektanta rzemiosła artystycznego Mieczysława (1890-1943). W pobliskiej Mokrej Wsi mieszkał znany malarz oraz ilustrator Julian Maszyński (1847-1901). Przy obecnej drodze powiatowej Tłuszcz - Białki mieścił się niegdyś folwark Ulasek, własność wybitnego fizyka i matematyka, prof. Tytusa Bobczyńskiego (1830-1910). 

W czasie l wojny światowej, w sierpniu 1915 r. wkroczyły do Tłuszcza wojska niemieckie. W 1916 r. generał gubernator von Besseler nadał miejscowości Tłuszcz wraz z okolicznymi wsiami status gminy. Po odzyskaniu przez Polskę niepodległości w listopadzie 1918 r. miejscowość znalazła się w rękach wojsk polskich. W czasie wojny polsko-bolszewickiej, w nocy z 12 na 13 sierpnia 1920 r., obsadzający stację kolejową Tłuszcz batalion mińskiego pułku piechoty wspierany przez pociąg pancerny „Mściciel" i czołgi stoczyły bitwę z nacierającą na osadę 21 dywizją strzelców Armii Czerwonej. Osaczony przez nieprzyjaciela batalion zdołał się przebić na zachód. Już 19 sierpnia Polacy odbili osadę z rąk nieprzyjaciela. W czasach II Rzeczypospolitej Tłuszcz rozwijał się nadal. W 1921 r. uruchomiono tu hutę szkła „Przyszłość", w 1936 r. - linię kolejową do Radzymina i Legionowa. Powstała samodzielna parafia, w 1932 r. zbudowano murowany kościół pw. Przemienienia Pańskiego. Tłuszcz miał wtedy 1102 mieszkańców, hutę szkła, węzłową stację kolejową, liczne domy letniskowe. 

Podczas okupacji Tłuszcz był znaczącym ośrodkiem ruchu oporu. Powstał tu ośrodek III Obwodu „Rajski Ptak" Armii Krajowej, obejmujący Klembów, Międzyleś, Strachówkę, Jadów i Tłuszcz. Jego komendantem byli por. Stanisław Cybulski „Brzeszczot", a następnie por. Wacław Wierzba „Odrowąż". Zastępcą był ppor. Jan Estkowski „Szczapa". W 1943-1944 r. przeprowadzono szereg akcji przeciw okupantowi, w tym zabicie aspiranta policji granatowej, współpracującego z Niemcami, zniszczenie akt w urzędzie gminnym oraz w Arbeitsamcie, odbicie z aresztu por. Wierzby „Odrowąża" i jego trzech braci. W pobliżu Tłuszcza miały miejsce akcje dywersyjne na kolei. Działała tu również placówka Batalionów Chłopskich dowodzona przez Stanisława Ołdaka z Wólki Kozłowskiej. 

30 lipca 1944 r. w czasie akcji „Burza" zgrupowanie AK pod dowództwem inspektora ppłk. Kazimierza Suskiego opanowało bez walki Tłuszcz i jego okolice. Następnego dnia kompanie por. Wierzby i por. Mirosława Wyszyńskiego „Dołhuna" stoczyły walkę z niemieckim pociągiem pancernym w rejonie parowozowni Tłuszcz, zmuszając go do odwrotu. 3 sierpnia pojawiły się pod Tłuszczem niemieckie czołgi. W tej sytuacji żołnierze AK wycofali się z osady. Po zwycięskiej dla Niemców bitwie pancernej w rejonie Wołomina i Radzymina Tłuszcz znowu na kilka tygodni znalazł się w rękach okupantów. Po wyzwoleniu i zakończeniu wojny zdewastowany Tłuszcz zaczął się odbudowywać, a następnie rozbudowywać. Wznowiła pracę huta „Przyszłość", parowozownia, węzłowa stacja kolejowa, szkoła podstawowa, kierowana przez długie lata przez zasłużonego działacza społecznego Antoniego Grzelaka. Elektryfikacja linii kolejowej do Warszawy, a potem do Małkini, Wyszkowa i Radzymina ożywiła miejscowość. Miejsce drewnianych domków zajęły stopniowo obszerne osiedle mieszkaniowe, prywatne domy i wille. Zamiast ciasnego, drewnianego baraku - nowoczesny dworzec kolejowy. Powstała szkoła zawodowa, w 1966r. oddano do użytku nowy budynek szkoły podstawowej i utworzonego od podstaw liceum ogólnokształcącego. Ludność wzrosła z 3 tyś. na przełomie lat 50. i 60. do prawie 7 tys. obecnie. 

W 1967 r. Tłuszcz uzyskał prawa miejskie, ale wbrew woli mieszkańców w ramach reformy administracyjnej z 1975 r. znalazł się w województwie ostrołęckim. 

W 1997 r. powstał okazały ratusz, podjęto budowę nowego kościoła. Od 1983 r. aktywnie działa Towarzystwo Przyjaciół Ziemi Tłuszczańskiej, inicjator utworzenia Społecznego Muzeum Ziemi Tłuszczańskiej, pełniącego funkcje naukowe, dydaktyczne i oświatowe. Zabytkami przeszłości są murowany dwór w dzielnicy Borki z 191Or. (spalił się w 1999 r.), otoczony parkiem krajobrazowym z drugiej połowy XIXw. i murowany spichlerz z pierwszej potowy XIXw. Wydarzenia historyczne upamiętniają też pomniki „Siewby" i żołnierzy 32 pułku piechoty AK oraz mały cmentarz wojenny z 1920r. 

Leszek Podhorodecki